Ársskýrsla Náttúrustofu Suðausturlands fyrir árið 2016 er komin á netið. Hægt er að nálgast skýrsluna hér.
Þetta vorið hafa fundist nokkrir skógarmítlar á Höfn í Hornafirði. Skógarmítill er blóðsuga sem sest á fugla, ketti, hunda og menn, en talið er að þeir berist til landsins með fuglum.
Þetta er ekki fyrsta skipti sem skógarmítill finnst á Íslandi en hann er þó fágætur ennþá. Mynd 1 sýnir skógarmítil sem fannst á Ísafirði haustið 2015 og mynd 2 sýnir mítil sem fannst á ketti á Höfn í síðustu viku. Mælt er með því að eigendur katta og hunda leiti á dýrum sínum eftir mítlum. Ef mítill finnst skal viðkomandi koma með hann til Náttúrustofu Suðausturlands í Nýheimum eða til Björns Gísla Arnarsonar á Fuglaathugunarstöð Suðausturlands (sími 8467111). Ef mítill hefur sogið sig fastan er rétt að fara að öllu með gát þegar hann er fjarlægður. Það er best gert með því að klemma pinsettuodda um munnhluta mítilsins og lyfta honum beint upp frá húðinni (mynd 3). Forðast skal að snúa honum í sárinu.
Fleiri upplýsingar má lesa á https://nattsa.is/skogarmitill-fannst-hofn-hornafirdi/.
Mynd 1. Skógarmítill sem fannst á Ísafirði haustið 2015, um 6 mm langur.
Mynd 2. Mítill sem fannst á ketti á Höfn fyrstu vikuna í maí 2017. Hérna kominn í varðveislu Náttúrustofu Suðausturlands.
Mynd 3. Mítill fjarlægður með pinsettu.
Á vegum Náttúrustofu Suðausturlands verður í dag opnuð sýning í anddyri ráðhúss Hornafjarðar á kortum og myndum sem sýna jökla og jöklabreytingar.
Sýningin er hluti af ráðstefnu Rannsóknarseturs Háskóla Íslands á Höfn, Náttúrustofu Suðausturlands og Menningarmiðstöðvar Hornafjarðar sem nefnist „Jöklar í bókmenntum, listum og lífinu.“ Ráðstefnan verður haldin 28.-30. apríl, en sýningarnar í ráðhúsinu, í Svavarssafni og Nýheimum verða opnar áfram í sumar.
Kort búa yfir sérstöku afli til þess að tengja saman margvíslegar upplýsingar og miðla sjónrænt á einfaldan, áhrifaríkan og aðlaðandi hátt. Kort eru því afar öflugur upplýsingamiðill en ekki ætíð hlutlaus mynd af raunveruleikanum, ekki fremur en kortagerðarmaðurinn eða tilgangur verksins. Áróðursaflið hefur lengi verið vitað og óspart nýtt af þjóðum, stofnunum og öðrum sem hafa þurft að koma upplýsingum á framfæri. En kort segja meira en 1000 orð.
Fyrr á öldum kostaði kortlagning óhemjufé og tíma og var einungis á framfæri lærðra kortagerðamanna. Frá um 1960 hafa tækniframfarir umbreytt kortagerð og flutt frá pennableki í tölvutækni. Nútímakortagerð vinnst hvar sem er svo fremi sem gagnagrunnar eru fyrir hendi.
Kortum er skipt í staðfræðileg kort og áherslukort. Staðfræðileg kort lýsa landfræðilegum staðháttum og draga upp misnákvæma staðfræðilega mynd af landshlutum eða borgum. Íslandskort er dæmi um staðfræðikort og sömuleiðis götukort. Áherslukort birta eigindlegar eða tölfræðilegar upplýsingar af einhverju tagi. Slík kort sjást allstaðar og í hinum fjölbreytilegustu birtingarmyndum. Mannfjöldakort eða úrkomukort eru áherslukort og á sýningunni er sprungusvæðakort sem er dæmi um síkt áherslukort.
Kortagerð getur sameinað þætti sem í fyrstu virðast óskyldir eins og vísindi, fagurfræði og listir. Að baki upplýsinga liggur öflun gagna og oft á tíðum gríðarlegt vinnuframlag sem ekki þarf að birtast á sjálfum kortunum. Fagurfræðileg myndræn framsetning er svo lykillinn að vekja athygli á upplýsingum í kortum. Þetta er nefnt vísindaleg sjónsköpun, og er vogaraflið á milli vísinda og lista.
Á sýningunni gefur að líta nokkrar gerðir af kortum, en einnig nokkrar myndir sem teknar hafa verið á sama stað, með margra nokkurra ára millibili. Þessar myndir sýna þær miklu breytingar sem orðið hafa á jöklum á Suðausturlandi síðustu áratugina og árhundruðin.
Njótið sýningarinnar
Myndir frá sama sjónarhorni, með meira en 100 ára millibili.
Kort af Breiðamerkursandi með línum sem sýna hvar jökulinn var á hverjum tíma.
Fjórði ársfundur Náttúrustofu Suðausturlands ses. verður haldinn á Icelandair Hótelinu á Kirkjubæjarklaustri miðvikudaginn 29. mars 2017 kl. 20:00.
Á eftir venjubundnum fundarstörfum verða haldin þrjú erindi á vegum Náttúrustofu Suðausturlands.
Kaffi, te og léttar veitingar í hléi.
Allir velkomnir og hvattir til að mæta
Hornafriði 14. mars 2017
Stjórnin
Í kvöld lítur út fyrir ágæt skilyrði til stjörnuskoðunar. Því ætlum við að bjóða áhugasömum í heimsókn í stjörnuhúsið á Markúsarþýfishól á milli 19:30 og 20:30. Áhersla verður lögð á að skoða tunglið og reikistjörnuna Venus, sem er hátt á lofti um þessar mundir. Þeir sem eiga sjónauka eru hvattir til að koma með þá.
Í kjölfar umfangsmikils Skaftárhlaups haustið 2015 var ákveðið að vinna formlegt hættumat fyrir vatnasvið Skaftár í Skaftárhreppi. Hefur Veðurstofa Íslands, ásamt Náttúrustofu Suðausturlands, útbúið spurningakönnun þar sem kallað er eftir viðhorfum íbúa Skaftárhrepps við Skaftárhlaupum, sem skipta miklu máli varðandi það hvernig hið endanlega hættumat mun verða formað.
Markmiðið er að meta hættu af völdum Skafárhlaupa og draga saman helstu upplýsingar sem nauðsynlegar eru vegna viðbúnaðar við þeim svo sem varnaraðgerða til að verja land og eignir, viðbúnaðar vegna hlaupa, og skipulagsmála m.a. til að koma í veg fyrir að tjónnæmi aukist til framtíðar. Í hættumatinu verður m.a. stillt upp sviðsmyndum og útbreiðsla vatns við mismunandi flóðahæð verður sett fram á kortum, byggt á líkanareikningum. Á grundvelli slíkra sviðsmynda verða þeir staðir sem eru mest útsettir vegna flóðanna markaðir af og tillögur gerðar að mótvægisaðgerðum.
Hluti af áhættumatinu er að átta sig á viðhorfum og afstöðu heimamanna til atburðanna. Þar eru atriði eins og hvaða þættir; valda þeim áhyggjum, hafa valdið þeim skaða, hafa haft áhrif á lífsgæði þeirra en síðast en ekki síst hvers konar fyrirbyggjandi viðbúnaður og viðbrögð íbúum finnst skipta máli að séu til staðar við næstu hlaup.
Því óskum við eftir ykkar stuðningi í þessu verkefni og hvetjum alla íbúa Skaftárhrepps til að taka þátt í gerð hættumatsins með því að svara stuttri spurningakönnun á netinu. Könnunin telur 17 spurningar og tekur um 10 mínútur að svara henni.
Könnunin verður opin til og með 1. febrúar 2017 og má finna á slóðinni:
http://www.surveymonkey.com/r/Skafta
Árið 2017 byrjar með fallegu sjónarspili á himni, séð héðan frá Hornafirði. Að kvöldi 2. janúar mynduðu reikistjörnurnar Mars og Venus svonefnda samstöðu með tunglinu. Samstaða er þegar reikistjörnur og tunglið eru nærri hvor annarri, séð frá jörðu. Það er fremur algeng sýn og svipað mun gerast þann 31. janúar næstkomandi. Þá verða sömu reikistjörnur í aðalhlutverki en í stað þess að mynda e. k. línu, eins og hér sést, mun samstaðan mynda þríhyrning, með tunglið austan undir Venusi.
Sama kvöld (2. jan.) og samstaðan varð og einnig morgunin eftir, þann 3. janúar, skreyttu glitský suðausturhiminn. Glitský (e. nacreous clouds) eru einnig nefnd „perlumóðurský“ á íslensku. Þau myndast í heiðhvolfinu í 15-30 km hæð og við afar kaldar aðstæður, -70 til -90°C frost. Litbrigði skýjanna skýrist af því að bylgjulengdir ljóssins brotna undir mismiklu horni. Lesa má nánar um glitský í fróðleiksgreinum Veðurstofu Íslands (sjá heimildir).
Heimildir
Halldór Björnsson, 2006. Hvað eru glitský? Veðurstofa Íslands. Vefslóð: http://www.vedur.is/vedur/frodleikur/greinar/nr/355
Trausti Jónsson, 2008. Árstíðasveifla glitskýja yfir Íslandi 1964-2002. Veðurstofa Íslands. Vefslóð: http://www.vedur.is/vedur/frodleikur/greinar/nr/1192
Eystrahorn birtir í jólablaði sínu árið 2016 viðtal við Kristínu Hermannsdóttur, forstöðumann Náttúrustofu Suðausturlands.
Hér er greinin birt ásamt nokkrum myndum sem ekki komust í blaðið:
Náttúrustofa Suðausturlands var stofnuð árið 2013 og eru höfuðstöðvar hennar á Höfn í Hornafirði. Þar starfa þau Kristín Hermannsdóttir veðurfræðingur og forstöðumaður stofnunarinnar og Snævarr Guðmundsson náttúrulandfræðingur. Blaðamaður Eystrahorns tók Kristínu tali um hvað borið hefði á daga Náttúrustofu árið 2016.
„Við færðum örlítið út kvíarnar í ár“ segir Kristín „því að nýr starfsmaður tók til starfa á Kirkjubæjarklaustri í sumar. Sú heitir Rannveig Ólafsdóttir og er náttúru- og umhverfisfræðingur að mennt. Það hefur lengi staðið til að fá starfsmann á Klaustri því Skaftárhreppur er aðili að Náttúrustofu Suðausturlands, ásamt Sveitarfélaginu Hornafirði með stuðningi ríkisins. Hennar starf er að mestu tengt málefnum jökulvatna í Skaftárhreppi.“
Síðan stofan var sett á laggirnar hafa fjölbreytileg verkefni mætt starfsfólki, eiginlega allt á milli himins og jarðar og var starfsárið 2016 engin undantekning. Flest snúast þau um náttúrufar á Suðausturlandi en með starfsmann á Klaustri mun þeim einnig fjölga í Skaftárhreppi á næstu árum.
„Það sem kemur kannski fyrst í huga eru verkefnin sem snúa að ánni Míganda og tillögur að áningastöðum við hringveginn hér í sýslunni“, segir Kristín. „Mígandi rennur í Skarðsfjörð og var gerð rannsókn á lífríkinu við og í ánni sumarið 2015. Sögusagnir voru um að farveginum hefði verið breytt fyrir fjölmörgum áratugum og upp komu spurningar um hverjar afleiðingarnar yrðu við endurheimt. Þetta mál hefur reyndar tekið á sig ýmsar hliðar og líklega var áin aldrei færð, en flóðavarnir settar nærri fossinum í Bergá. Okkur þótti mikilvægt að rannsaka lífríkið á áhrifasvæði árinnar til að hafa samanburð ef breytingar yrðu í farvegi árinnar og voru niðurstöðurnar gefnar út í skýrslu nú í vor.“
„Aukinn ferðamannastraumur hefur sett mark sitt á umferðina á Suðausturlandi, eins og allir vita. Ásamt nokkrum fagaðilum lukum við einnig við tillögur að áningastöðum á leiðinni á milli Skeiðarársands austur að Streiti, milli Berufjarðar og Breiðdalsvíkur. Þessar tillögur gáfum við einnig út í skýrslu.“
„Annars eru fjölmörg verkefni sem við sinnum hvert ár og þau taka oft talsverðan tíma“, útskýrir Kristín. „Við sinnum t.d. jöklamælingum á eiginlega flestum jöklum í sýslunni, austan Öræfajökuls. Sumar þessara mælinga eru nýttar í samstarfi við Jöklarannsóknafélagið en aðrar eru hluti verkefna sem við sinnum í eigin þágu. Ég get nefnt grein sem birtist í vísindatímaritinu Jökli, um hlaup sem átti sér stað í Gjávatni haustið 2015 en að öllum líkindum hjálpuðu miklar úrkomur því að það hljóp af stað. Nú er í vinnslu grein um Esjufjallarönd sem við vonumst til að verði birt á næstu misserum. Þetta er þó aðeins brot af því efni sem varðar jöklana á Suðausturlandi og eru í vinnslu.“
Til að auðvelda mælingar á hopandi jöklum, einkum þeim sem hafa lón framan við sporðana, keyptu náttúrustofan og FAS saman dróna í haust. Hann hefur þegar verið notaður þessu tengt en ásamt kennurum og nemendum FAS var hann með í mælingaferð að Heinabergsjökli. Verkefni Náttúrustofu eru þó fleiri en hvað viðkemur jöklum. Kristín segir að síðasta sumar hafi verið gerð mæling á uppskerutapi vegna ágangs gæsa í ræktarlönd bænda, þriðja árið í röð, en skýrsla um verkefnið er í vinnslu. Kristín nefnir einnig vöktun á fiðrildum og fuglatalningar sem eru unnar í samstarfi við Fuglaathugunarstöð Suðausturlands. „Þessum athugunum er mikilvægt að viðhalda, hér er mikilvægur viðkomustaður farfugla og hér eru menn sem hafa mikla þekkingu á fuglum.“
Efni sem Náttúrustofan gefur út er hægt að nálgast hér: https://nattsa.is/utgefid-efni/
Fiðrildagildra. Á vegum Náttúrustofu Suðausturlands eru þrjár gildrur, tvær í Einarslundi og ein í Mörtungu við Kirkjubæjarklaustur.
Snævarr Guðmundsson með stjörnukíki utanvið Nýheima þegar Merkúríus gekk fyrir sólu 9. mai. Þegar öllu hafði verið stillt upp dróg ský fyrir sólu og ekki reyndist mögulegt að fylgjast með þvergöngunni.
Steinn frá Hoffelli komin að náttúrustígnum nærri Nýheimum, en þar verður jarðfræði svæðisins kynnt með mismunandi bergtegundum.
Búr á túni á Suðausturlandi. Þau voru notuð við rannsókn á uppskerutapi vegna ágangs gæsa á ræktarlönd.
Náttúrustofa Suðausturlands sendir öllum vinum og velunnurum bestu óskir um gleðileg jól og farsælt komandi ár
Föstudaginn 4. nóvember fóru tveir starfsmenn Náttúrustofu Suðausturlands með nemendum og kennurum frá Framhaldsskólanum í Austur-Skaftafellssýslu og Helgu Árnadóttur frá Vatnajökulsþjóðgarði í mælingaferð að Heinabergsjökli. Fyrirfram höfðu allir nemendurnir ákveðið hlutverk við mælinguna á stöðu sporðsins á Heinabergsjökli. Stórt lón er fyrir framan jökulröndina og því þarf að notast við fjarlægðarmælingar og þríhyrningamælingar. Verkfæri sem voru með í ferð voru því mælistöng, málbönd, byggingakíkir og fjarlægðarmælir. Einnig var dróninn, sem náttúrustofan og FAS eiga saman, hafður með. Hann var sendur á loft eins oft og hægt var, en lengst af var of hvasst fyrir hann. Með drónanum náðust flottar loftmyndir sem gáfu nýtt sjónarhorn á jökulinn. Nokkrar myndir úr ferðinni fylgja þessari frétt. Einnig klipptu nemendur í FAS saman stutt myndband af ferðinni úr gögnum frá drónanum og má sjá það hér. Höfundar myndbandsins eru Elín Ása Heiðarsdóttir, Helgi Sæmundsson og Ísabella Ævarsdóttir. Niðurstöður úr mælingunum má lesa á vef FAS.
Hluti af hópnum sem fór að mæla Heinabergsjökul 4. nóvember 2016. Mynd tekin með dróna.
Horft yfir Heinabergsjökul með dróna úr 15 m hæð yfir jörðu.
Dróninn á flugi rétt yfir Eyjólfi Guðmundssyni og nemendum úr FAS við Heinabergslón, 4. nóvember 2016. Mynd: Kristín Hermannsdóttir.