Skúmur hrellir helsingja í Skúmey vorið 2020

Ársskýrsla Náttúrustofu Suðausturlands 2021

Ársskýrsla Náttúrustofu Suðausturlands fyrir árið 2021 er komin á netið.  Hægt er að nálgast skýrsluna hér.

Ársfundur stofunnar var haldinn 24. mars og var honum streymt á fésbók stofunnar. Fyrir þá sem vilja skoða fundinn má sjá hann hér – en sjálfur fundurinn byrjar þegar 10 mínútur eru liðnar af streyminu.

 

Nýr forstöðumaður Náttúrustofu Suðausturlands

Stjórn Náttúrustofu Suðausturlands hefur ráðið Lilju Jóhannesdóttur í starf forstöðumanns Náttúrustofu Suðausturlands frá og með 1. apríl n.k. Lilja er með doktorspróf í líffræði frá Háskóla Íslands og með M.Sc. og B.Sc. gráðu í náttúru- og umhverfisfræði frá Landbúnaðarháskóla Íslands. Hún hefur starfað hjá stofunni s.l. 4 ár, en var áður hjá Rannsóknasetri Háskóla Íslands á Suðurlandi. Störf hennar hjá Náttúrustofu Suðausturlands hafa mestmegnis tengst vistfræði- og fuglarannsóknum en hún hefur einnig komið að öðrum fjölbreyttum störfum og lagt metnað sinn í að kynna rannsóknir og viðfangsefni stofunnar á opinberum vettvangi. Lilja þekkir vel til starfsemi Náttúrustofunnar og hefur víðtæka reynslu af náttúrufræðirannsóknum og styrkumsóknum. Framtíðarsýn Lilju rímar vel við þá framtíðarsýn sem stjórn hefur varðandi rekstur Náttúrustofunnar og treystir stjórn henni fyrir því að leiða þá vinnu.

Opnun jöklavefsjár

Náttúrustofan tók þátt í að útbúa nýja og glæsilega jöklavefsjá en sunnudaginn 20. mars verður hún kynnt í stjörnuveri Perlunnar í Reykjavík og hvetjum við áhugasama að kíkja við. Helgi Björnsson og Oddur Sigurðsson jöklafræðingar munu opna vefsjána en auk þeirra munu sérfræðingar Veðurstofu Íslands, Jarðvísindastofnunar Háskólans og Landsvirkjunar fjalla um jöklamælingar, sýna ljósmyndir af jöklum og fara yfir virkni vefsjárinnar og gögn sem hún sýnir. Að kynningum loknum mun Hilmar Malmquist forstöðumaður Náttúruminjasafns Íslands bjóða gestum á sýningu safnsins, Vatnið í náttúru Íslands, og sérsýningu um sögu Jöklarannsóknafélagsins.
Jöklavefsjáin er samstarfsverkefni Veðurstofu Íslands, Jarðvísindastofnunar Háskólans, Jöklarannsóknafélags Íslands, Landsvirkjunar, Landmælinga Íslands og Náttúrustofu Suðausturlands.
Kastljós fjallaði um jöklavefsjánna í þætti sínum þann 24. mars og má sjá það hér.

Fiðrildavöktun 2021 á Suðausturlandi

Náttúrustofan rekur fjórar fiðrildagildur í samstarfi við Náttúrufræðistofnun Íslands og Fuglaathugunarstöð Suðausturlands. Gildurnar eru á Mýrum í Álftaveri, í Mörtungu á Síðu og tvær í Einarslundi við Hornafjörð. Þær eru settar upp um miðjan apríl og teknar niður í byrjun nóvember ár hvert en tæmdar vikulega. Í gildrurnar við Einarslund komu þetta árið 2.447 fiðrildi og 475 vorflugur í aðra gildruna og 2.945 fiðrildi og 881 vorflugur í hina. Það er töluverð aukning frá fyrr ári og hefur heildarfjöldi veiddra fiðrilda í Einarslundi aldrei verið hærri. Heildarfjöldi fiðrildategunda var 29 og heildarfjöldi vorflugutegunda var 9. Þar var barrvefari (Zeiraphera griseana) algengasta fiðrildategundin og sitrubytta (Limnephilus sparsus) algengasta vorflugan. Í Mörtungu veiddust í heildina 2.231 fiðrildi og 198 vorflugur. Gífurleg fækkun var á heildarfjölda fiðrilda frá árinu á undan (13.544) en tölur þessa árs eru í ágætum takti við fyrri mælingar. Heildarfjöldi fiðrildategunda í Mörtungu var 30 og heildarfjöldi vorflugu tegunda var 8. Þar var jarðygla algengasta fiðrildategundin en sitrubytta algengasta vorflugan líkt og í Einarslundi. Rekstur fiðrildagildrunnar á Mýrum gekk  brösuglega síðastliðið ár vegna rafmagns- og ljósaperu vandamála.

Náttúrustofa Suðausturlands hefur undanfarin ár rekið og safnað gögnum úr fiðrildagildrum á starfssvæðinu. Fyrsta gildran var sett upp við Einarslund í Hornafirði árið 2014. Frá árinu 2015 hafa gildrurnar verið fjórar, staðsettar á Mýrum í Álftaveri, í Mörtungu á Síðu og tvær í Einarslundi við Hornafjörð. Gildrunum er komið fyrir um miðjan apríl og vitjaðar vikulega þar til í byrjun nóvember er þær eru teknar niður. Nú er greiningum lokið á afla síðasta árs (2021). Helstu niðurstöður ársins má sjá hér að neðan en nánari upplýsingar um verkefnið, tegundalista og fleira má sjá á vef Náttúrufræðistofnunar Íslands. https://www.ni.is/greinar/voktun-fidrilda

Einarslundur

Við Einarslund má sjá töluverða aukningu á heildafjölda veiddra fiðrilda í báðum gildrum og hefur sá fjöldi aldrei verið meiri síðan mælingar hófust (mynd 1). Árið 2021 veiddust í gildrurnar 2.447 (gildra 1) og 2.945 (gildra 2) fiðrildi í heildina og er það aukning um 62,3% og 117,7% frá árinu áður. Tegundafjölbreytileiki hefur einnig aukist frá mælingum síðasta árs en hefur þó áður verið meiri (mynd 2). Í heildina veiddust 29 tegundir í gildru 1 og 35 tegundir í gildru 2. Gildra 2 hefur ætíð verið aflameiri og sýnt meiri tegundafjölbreytileika sem gæti skýrst á mismunandi gróðursamsetningu í nærumhverfi gildranna.

Algengustu tegundirnar í Einarslundi voru barrvefari (Zeiraphera griseana), jarðygla (Diarsia mendica), grasvefari (Eana osseana) og túnfeti (Xanthorhoe decoloraria) í báðum gildrum og stóðu þær undir 74% heildaraflans (mynd 8). Barrvefari, jarðygla og grasvefari eru í mikilli uppsveiflu (mynd 3) auk þess hefur orðið mikil aukning á dumbyglu (Apamea crenata) og stráyglu (Apamea remissa) (mynd 4). Tígulvefari (Epinotia solandriana) hefur verið í hruni síðan hann náði hámarki sínu 2018, þá 29,8% heildarafla (mynd 3). Hrun tígulvefara gæti tengst aukningu barrvefara þar sem tegundirnar tilheyra sömu vist og samkeppni ríkir milli þeirra um fæðu, búsetu og aðra þætti. Ein ný tegund bættist á tegundalista Einarslunds þetta árið, hnappvefari (Lobesia littoralis) (mynd 11).

Heildarfjöldi veiddra vorfluga í Einarslundi hefur aukist frá árinu 2020 og er nú í ágætum takti við mælingar fyrri ára, að frátöldu árinu 2019 þegar heildarfjöldi veiddra vorfluga jókst til muna (mynd 5). Tegundafjölbreytileiki vorfluga í Einarslundi hefur aldrei mælst meiri og komu í heildina 9 tegundir í gildrurnar. Mest veiddist af sitrubyttu (Limnephilus sparsus) og stóð hún undir 77% heildarafla í gildru 1 og 61% heildarafla í gildru 2 (mynd 9). Ein ný tegund bættist þetta árið á tegundalistann, tjarnabytta (Limnephilus picturatus).

Mörtunga

Miklar sveiflur hafa verið á heildafjölda veiddra fiðrilda í fiðrildagildrunni í Mörtungu (mynd 6). Árið 2021 veiddust í heildina 2.231 fiðrildi sem er gífurleg fækkun frá árinu á undan (13.544) en í ágætum takti við fyrri mælingar. Fjöldi veiddra tegunda voru 30 sem er aukning frá árinu áður þegar veiddust 26 tegundir.

Jarðygla var algengasta fiðrildategundin þetta árið með 1.326 einstaklinga veidda eða 59,4% heildarafla (mynd 8). Næst á eftir var grasvefari með 406 einstaklinga veidda. Töluverð aukning hefur orðið á barrvefara og túnfeta. Nýjar tegundir í Mörtungu voru tvær, hnappvefari og birkivefari (Acleris notana).

Heildarfjöldi veiddra vorfluga í Mörtungu jókst og hefur nú aldrei verið meiri (mynd 7). Í heildina veiddust 198 einstaklingar sem er langt yfir meðaltal fyrri ára (106). Tegundafjölbreytileiki jókst frá síðustu mælingu og tegundin tjarnabytta bættist á tegundalistann (mynd 7). Mest veidda tegundin var sitrubytta og stóð hún undir 31% af heildarafla (mynd 9).

Mýrar

Rekstur fiðrildagildrunnar á Mýrum í Álftaveri hefur gengið brösuglega. Gildran var fyrst sett upp árið 2019 og var þetta því þriðja sumarið sem gildran var í gangi. Upp hafa komið rafmagnsvandamál, sprungnar perur, bilaðar leiðslur og eru gögnin því slitrótt og nýtast illa sem vöktunargögn.

Samantekt og úrvinnsla var unnin af Rannveigu Rögn Leifsdóttur.

Mynd 1: Heildarfjöldi fiðrilda í tveimur gildrum við Einarslund árin 2014-2021. Gildra 1 merkt með grænni línu, gildra 2 merkt með blárri línu.

Mynd 2: Tegundafjölbreytileiki veiddra fiðrilda í tvær gildrur við Einarslund árin 2014-2021. Gildra 1 merkt með grænni línu, gildra 2 merkt með blárri línu.

Mynd 3: Stofnsveiflur fjögurra tegunda við Einarslund á árunum 2015-2021.

Mynd 4: Stofnsveiflur dumbyglu og stráyglu í Einarslundi á árunum 2015-2021.

Mynd 5: Heildarfjöldi og tegundafjölbreytileiki vorfluga í tveimur gildrum í Einarslundi árin 2014-2021. Gögn úr gildru 1 merkt með grænu, gögn úr gildru 2 merkt með bláu. Heildarfjöldi vorfluga merkt með óslitinni línu, heildarfjöldi tegunda merkt með punktalínu.

Mynd 6: Heildarfjöldi og heildar tegundafjöldi fiðrilda í Mörtungu árin 2015-2021. Heildarfjöldi fiðrilda merkt með óslitinni línu, heildarfjöldi tegunda merkt með punktalínu.

Mynd 7: Heildarfjöldi og heildar tegundafjöldi vorfluga í Mörtungu árin 2015-2021. Heildarfjöldi vorfluga merkt með óslitinni línu, heildarfjöldi tegunda merkt með punktalínu.

Mynd 8: Tegundasamsetning fiðrilda árið 2021.

Mynd 9: Tegundasamsetning vorfluga árið 2021.

Mynd 10: Kristín Hermannsdóttir og Lilja Jóhannesdóttir tendra aðra gildruna í Einarslundi 16. apríl 2021.

Mynd 11: Hnappvefari (Lobesia littoralis) bættist á tegundalista í Einarslundi þetta árið.

 

Þolmarkarannsókn á Breiðamerkursandi

Náttúrustofa Suðausturlands og Nýheimar Þekkingarsetur vinna nú að rannsókn á þolmörkum við Jökulsárlón og á Breiðamerkursandi. Er þetta samstarfsverkefni unnið fyrir Vatnajökulsþjóðgarð með aðkomu Rannsóknaseturs Háskóla Íslands á Hornafirði, annarra fagstofnana og sérfræðinga Vatnajökulsþjóðgarðs. Verkefnið hófst í ágúst 2021 og hefur verið unnið að gagnaöflum og samráði við sérfræðinga. Áætluð verklok eru lok árs 2022 með skýrsluskrifum og þar verður sett fram aðgerðaráætlun. Verkefnastjóri er Sigrún Inga Sigurgeirsdóttir.

Markmið verkefnisins er að meta ástand svæðisins og gera áætlun hvernig unnt er að tryggja sjálfbæra þróun þess. Það er gert með því að kanna þolmörk náttúrunnar, ferðamanna og innviða á svæðinu. Er verkefnið liður í Vörðu, sameiginlegu verkefni atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins og umhverfis- og auðlindaráðuneytisins. Varða byggir á heildstæðri nálgun í stjórnun áfangastaða og er Breiðamerkursandur einn af fjórum fyrstu áfangastöðunum sem unnið er með í verkefninu. Vörður eru merkisstaðir á Íslandi sem teljast einstakir á lands- eða heimsvísu. Meginaðdráttarafl þeirra eru náttúrufyrirbæri og/eða menningarsögulegar minjar sem mynda sérstætt landslag eða landslagsheildir.

Svæðin sem eru einkum til skoðunar eru athafnasvæðin við Fjallsárlón og Jökulsárlón auk svæðanna frá þjóðvegi að jökli austantil á svæðinu (Þröng) og vestantil (Námuvegur/Breiðá) (sjá kort).

Rannsóknarsvæði þolmarkarannsóknar á Breiðamerkursandi. Eru hringir umhverfis þá staði sem flestir gesta heimsækja, vegslóðar sem eru mikið eknir af ferðamönnum eru einnig afmarkaðir. Kort: Snævarr Guðmundsson, 2021.

 

Snýr aðkoma starfsmanna Náttúrustofu Suðausturlands að þessu verkefni einkum að því að útvega gögn um náttúru og lífríki á svæðinu, vinna kort og meta ástand lands, auk þess að taka þátt í að leggja til möguleg viðbrögð við ágangi eða þoli.

Aðferðir sem eru notaðar eru sambærilegar og í öðru verkefni sem náttúrustofan tekur þátt í og kallast vöktun náttúruverndarsvæða og er það unnið í samstarfi við Náttúrufræðistofnun Íslands. Í þolmarkarannsókninni taka starfsmenn stofunnar þátt í vinnufundum og reglubundnu samtali við verkefnastjóra og annarra þátttakenda í verkefninu. Á næstu vikum og mánuðum er áhersla á rannsóknir á vettvangi og er gert ráð fyrir að þeirri gagnaöflun ljúki í sumar.

Úr vettvangsferð í september 2021 á Breiðamerkursandi með Vörðu-hópi. Mynd; Kristín Hermannsdóttir.

Jólakveðja 2021

Jólakveðja 2021 frá Náttúrustofu Suðausturlands

Verkefni í þágu náttúrunnar 2021

Náttúrustofa Suðausturlands er nú á níunda starfsári sínu og heldur áfram að eflast og stækka. Starfsmenn hafa aldrei verið fleiri en mest voru tíu manns við stofuna í sumar og eðli málsins samkvæmt var því talsverð fjölbreytni í verkefnum ársins. Nokkur fjöldi verkefna stofunnar eru langtímaverkefni og byggja á viðvarandi fjámögnun stofunnar, sem dæmi um það eru vöktunarverkefnin okkar svo sem fiðrilda- og pödduvöktun, jöklamælingar og nýjasta langtímaverkefnið sem er Vöktun náttúruverndarsvæða. Mestur fjöldi verkefna okkar eru þó stök verkefni sem eru fjármögnuð með sértekjum sem sóttar eru í ólíka sjóði. Sum verkefnanna reka þó óvænt á borð okkar og í ár stendur klárlega upp úr heimsókn rostungsins Valla á Höfn upp úr sem eitt það eftirminnilegasta frá starfsárinu enda vakti hún heimsathygli.

Eitt af stærri verkefnum sem hófst á árinu var nýsköpunarverkefni sem hlaut 8,5 milljóna styrk frá Loftslagssjóði og er unnið á starfstöð okkar í Skaftárhreppi. Verkefnið heitir Kolefnisforði og CO2 flæði úr jarðvegi – samstarfsverkefni um vöktun á völdum landgerðum og er í samstarfi við Landgræðsluna. Markmið verkefnisins er að mæla kolefnisforða og CO2 flæði úr þurrlendisjarðvegi í Skaftárhreppi og þannig er hægt að áætla heildarlosun eða bindingu úr völdum vistgerðum. Annað verkefni sem unnið var að á árinu hlaut styrk úr Loftlagssjóði árið 2020 og snýr að endurmyndatöku allra jökla Íslands en það var síðast gert árið 2010. Það er gaman að segja frá því að í ár fékkst flugmaður frá Höfn, Pálmi Freyr Gunnarsson, til að fljúga með Snævarr við myndatökur á Vatnajökli.

Náttúrustofan og Landgræðslan hafa átt í samstarfi í nokkur ár með verkefnið Bændur græða landið en í ár hefur bæst í verkefnin, bæði með kolefnisforðaverkefninu og einnig hófst samstarf um verkefnið Grógos sem miðar að því að finna gróður og plöntutegundir sem standast álag sem jökulhlaup valda og eru öflugar til að binda fok gosefna. Það verkefni er unnið í Skaftárhreppi enda er það svæði sem er oft illa leikið af jökulhlaupum. Starfsmenn í Skaftárhreppi hafa einnig undanfarið ár unnið að kortlagningu lúpínu, komið að hönnun á frisbý-golfvelli og staðsetningu ruslagáma.

Í lok sumars hófum við fyrstu skref verkefnis sem snýr að kortlagningu á útbreiðslu tröllasmiðs, en það er bjöllutegund sem finnst einungis hér í Hornafirði af öllum heiminum. Í því verkefni leituðum við meðal annars til almennings og óskuðum eftir upplýsingum ef fólk hefði orðið vart tröllasmiðs. Það fékkst talsverður fjöldi svara en við ítrekum að við tökum enn við upplýsingum um fundarstaði en slíkt hjálpar okkur heilmikið við verkefnið.

Verkefni stofunnar vöktu í ár heilmikla athygli fjölmiðla sem við fögnum því við viljum að niðurstöður okkar rannsókna fari sem víðast og höfum metnað fyrir að fræða og upplýsa. Jöklarannsóknirnar vekja jafnan mikinn áhuga, ekki hvað síst erlendis, og hafa komið innslög frá þeim í fjölda bæði innlendra og erlendra fréttamiðla. Náttúrustofan hefur nú síðan árið 2017 farið árlega í rannsóknarleiðangra út Skúmey á Jökulsárlóni, enda lítum við á hana sem okkar eigin Surtsey þar sem tækifæri er á að fylgjast með náttúrulegri framvindu „nýrrar“ eyju. Í ár komu með út í eyjuna starfsfólk fréttastofu RÚV sem fylgdust með okkur við hreiðurtalningar helsingja og leit að merktum einstaklingum. Í Skúmey fundust fjórir helsingjar sem fengu staðsetningartæki sumarið 2020 og ljóst að þeir allir verpa þar, enda er það langstærsta helsingjavarpið á landinu. Varpið í ár gekk þó ekki neitt sérstaklega vel hjá fuglunum með staðsetningartækin. Gassinn Sæmundur hafði það þó af að koma ungum sínum yfir Jökulsárlón og labba með þeim alla leið austur fyrir Breiðabólsstaðarlón en til þess eins að verða étinn. Það er því ljóst að næsta sumar fær nýr fugl staðsetningartækið sem Sæmundur bar.

Það var ekki einungis helsingjarnir sem áttu fremur slæmt varptímabil heldur gekk skúmnum illa að koma upp ungum í sumar. Fylgst var með varpinu hjá skúmnum með eftirlitsmyndavélum en ætlunin var að fylgjast með hvaða æti fullorðnu fuglarnir væru að bera í ungana. Sökum þess hve fá egg náðu að klekjast fengust litlar upplýsingar um fæðuval en engu að síður fékkst áhugaverð sýn inn í líf skúmsins. Í tengslum við verkefnið Vöktun náttúruverndarsvæða var fylgst með varpi skúms á stóru svæði umhverfis þjónustusvæðið við Jökulsárlón, þar náði engin skúmur að koma ungum á legg. Hins vegar var einnig fylgst með skúmum í Ingólfshöfða og þrátt fyrir brösuga byrjun þá virtist varpið þar fara ágætlega. Í samstarfi við Fuglaathugunarstöð Suðausturlands voru skúmshreiður á öllum Breiðamerkursandi kortlögð og út frá því sést að varp hafi gengið almennt illa á öllu því svæði. Áfram verður fylgst grannt með skúmnum.

Náttúrustofan leitaði til Vegagerðarinnar um fjármagn til rannsóknar á fuglalífi við nýjan veg um Hornafjörð sem hún veitti. Í sumar hófst því rannsókn á fuglalífi á svæðinu umhverfis væntalega (og þann kafla sem þegar hefur verið lagður) veglínu og nálægum tjörnum. Í framtíðinni má því bera saman fuglalífið fyrir og eftir veglagningu og ættu þær niðurstöður að auðvelda faglegri ákvarðanir við staðsetningu nýrra vega.

Fjórir starfsmenn unnu hjá stofunni yfir sumarmánuðina og var einn þeirra ráðinn vegna styrks frá Nýsköpunarsjóði námsmanna. Unnu sumarstarfsmenn okkar m.a. við rannsókn á berghleif á vestanverðum Breiðamerkursandi og kortlagningu jarðfræði svæðisins til að kanna tengingu við Breiðamerkurfjall og var markmiðið að kortleggja innskot sem hafa ekki verið skoðuð áður. Eins var unnið að talningum, merkingum og aflestri af merktum helsingjum á Suðausturlandi í sumar.

Nýlega hófst samstarfsverkefni með Nýheimum Þekkingarsetri og Vatnajökulsþjóðgarði sem snýr að þolmarkarannsókn á Breiðamerkursandi og er markmiðið að meta ástand svæðisins út frá náttúru, innviðum og menningarminjum og gera áætlun um hvernig tryggja megi sjálfbæra þróun þess, auk þess að rýna viðhorf ferðafólks. Einnig tekur stofan þátt í verkefni með Rannsóknarsetri Háskóla Íslands á Hornafirði sem kallast Vísindaferðaþjónusta og snýr að nýsköpun í ferðaþjónustu þar sem vísindalegri þekkingu um áhrif hnattrænna loftslagsbreytinga er miðlað til fyrirtækja sem sérhæfa sig í jöklaferðum og er markhópurinn íslenskir ferðamenn.

Á árinu var undirrituð loftslagsyfirlýsing Sveitarfélagsins Hornafjarðar og Festu – miðstöðvar um sjálfbærni og samfélagsábyrgð um stuðning vegna loftslagsaðgerða fyrirtækja og stofnana. Náttúrustofan tekur þátt í þessu verkefni ásamt fjölda annarra og ætlar með því að setja sér markmið í loftslagsmálum, fræðast um og framkvæma aðgerðir og mæla árangur þeirra. Að lokum nefnum við skemmtilegt verkefni sem Uppbyggingarsjóður Suðurlands styrkti sem kallast fortíðarsamtal – fyrir framtíðina en þar tökum við viðtal við nokkrar eldri konur á Suðausturlandi til að varðveita sögu þeirra, sjónarhorn og upplifun á breytingum á umhverfi, atvinnuháttum og tíðaranda. Við erum afar spennt fyrir þessu verkefni sem við teljum bæði fróðlegt og þarft.

Látum hér staðar numið við þessa yfirferð sem er þó ekki tæmandi listi yfir öll þau verkefni sem hafa verið unnin á því skemmtilega ári 2021. Við óskum öllum velunnurum Náttúrustofu Suðausturlands gleðilegra jóla og farsæls nýs árs. Hlökkum til samstarfs á nýju ári.

Fyrir hönd starfsmanna,

Kristín Hermannsdóttir forstöðumaður

Brynjúlfur Brynjólfsson og Kristín Hermannsdóttir við Hvalnes að skoða stíga og traðk.

Erla Guðný Helgadóttir, Snævarr Guðmundsson og Hildur Hauksdóttir við kortlagningu á berghleif við Breiðamerkurfjall á heitum sumardegi.

Erla Guðný Helgadóttir, Snævarr Guðmundsson og Hildur Hauksdóttir við kortlagningu á berghleif við Breiðamerkurfjall á heitum sumardegi.

Rannveig Ólafsdóttir, Pálína Pálsdóttir og Lilja Jóhannesdóttir við Strútslaug að Fjallabaki við vöktun náttúrunnar.

 

Helsingjaungi á Mýrum

Helsingjamerkingar 2021 – gæs og gassi nefnd í höfuð Kvískerjasystkina

Um miðjan júli tók Náttúrustofa Suðausturlands þátt í helsingjamerkingum í Vestur- og Austur-Skaftafellssýslum, en verkefninu er sem áður stýrt af Arnóri Þóri Sigfússyni dýravistfræðingi hjá Verkís.

Þetta er fimmta árið í röð sem helsingjar eru merktir á starfsvæði stofunnar og líkt og síðasta ár voru sett staðsetningatæki á nokkra fugla. Það gerir rannsakendum kleift að fylgjast nákvæmlega með ferðum fuglana og fá betri innsýn í hvernig þeir haga lífi sínu. Settir voru GSM/GPS-sendar á fjóra helsingja, tvo á Breiðamerkursandi í Austur-Skaftafellssýslu (gæsin Guðrún eldri og gassinn Hálfdán) og tvo á Álftaversafrétti í Vestur-Skaftafellssýslu (gassarnir Laki og Hallmundur). Sendarnir eru nokkuð dýrir og því var leitað styrkja til að fjármagna þá sérstaklega. Kvískerjsjóður veitti styrk fyrir tveimur sendum sem settir voru á fugla sem náðust nærri Kvískerjum og ákveðið var að nefna fuglana tvo eftir þeim systkinum Guðrúnu eldri og Hálfdáni. Skaftárhreppur styrkti kaup á einum sendi og hlaut fuglinn sem fékk hann nafnið Laki. Síðasti sendirinn var styrktur af einkaaðila og fékk sá að launum að fuglinn sem ber hann er nefndur Hallmundur í höfuð viðkomandi. Allir sem koma að merkingunum kunna styrktaraðilum hinar bestu þakkir fyrir.

Arnór með annan GPS merkta helsingjann

Mynd 1 – Arnór Þórir Sigfússon með gæsina Guðrúnu eldri að nýlokinni ásetningu staðsetningarbúnaðs. Þau voru þó ekki að hittast í fyrsta sinn því hann merkti hana fyrir tveimur árum sem sagði okkur það að hún væri reynslubolti (búin að ná að lifa af í alla vega þrjú ár) og því vænlegt að setja á hana sendi. Sendirinn sem hún fékk var styrktur af Kvískerjasjóði en hún heitir einmitt í höfuðið á Guðrúnu eldri frá Kvískerjum.

Elín Erla með annan GPS merktan helsingja.

Mynd 2 – Elín Erla Káradóttir, starfsmaður stofunnar, með gassann Hálfdán sem nýbúinn var að fá staðsetningartæki. Glöggir taka eftir að hann fékk litmerkið O-HB (O fyrir appelsínugulan og HB fyrir Hálfdán Björnsson). Við vonum að Hálfdáni farnist vel í komandi ævintýrum.

 

Ferðir Háldáns fyrst eftir merkingu.

Mynd 3 – Hér má sjá hvernig Hálfdán ferðaðist fyrstu dagana eftir merkingu.

Bættist þá í hóp fugla með staðsetningartæki en síðastliðið sumar fengu fuglarnir Guðmundur, Guðrún, Stefanía, Eivör og Sæmundur senda um hálsa sína. Þann 29. júlí í sumar komu hins vegar í ljós sterkar vísbendingar að helsinginn Sæmundur væri allur þar sem hann var hafði verið kyrr á sama stað í nokkurn tíma. Sendur var út leitarflokkur sem staðfesti grunsemdirnar, ekki er fullljóst hvað varð honum að aldurtila en skúmur og tófa liggja bæði undir grun. Sendirinn hefur þó ekki lokið hlutverki sínu heldur verður hann endurnýttur á Sæmund II næsta sumar.

Sæmundur allur

Mynd 5 – Hinsti hvílustaður Sæmundar (reyndar er það ekki rétt því leifar hans voru teknar til rannsókna) nærri Breiðabólsstaðarlóni.

Við merkingarnar er fuglunum smalað saman í rétt og merktir með litmerki og stálmerki á fæturna. Litmerkin í ár voru gul og appelsínugul. Það er frekar auðvelt að smala fuglum á þeim tíma sumarsins þegar þeir eru í sárum, en það er þegar þeir  skipta þeir út gömlum flugfjöðrum fyrir nýjar. Í sumar voru fyrsta sinn fuglar merktir á Mýrum sem er talsvert austar en merkt hefur verið hingað til. Það verður spennandi að sjá hvort fuglar sem verpa austar sýni aðra hegðun en þeir sem eru vestar. Alls voru merktir um 625 helsingjar í ár á öllu Suðausturlandi og verður spennandi að sjá hvar þeir koma fram í vetur og næsta sumar. Við hvetjum fólk sem sér merkta fugla, eða veiðimenn, að senda upplýsingar um hvar og hvenær fuglinn sást til Náttúrufræðistofnunnar á netfangið fuglamerki@ni.is.

Merkingarnar í sumar gengu einkar vel enda hópurinn sem kemur að þeim orðinn þrautþjálfaður. Við þökkum öllum þeim sem aðstoðuðu við merkingarnar, bæði sjálfboðaliðum sem og starfsfólki Vatnajökulsþjóðgarðar og hlökkum til næsta árs.

Merkingarhópurinn einn daginn í sumar.

Mynd 6 – Helsingjamerkingarhópurinn glaðbeittur við Stemmulón eftir vel heppnaðar veiðar þann 12. júlí 2021.