Múlagljúfur

Vöktun náttúruverndarsvæða

Náttúrustofa Suðausturlands tekur þátt í stóru samstarfsverkefni Náttúrufræðistofnunar Íslands (NÍ), náttúrustofa á landinu, Umhverfisstofnunar og þjóðgarða um vöktun náttúrufars á ákveðnum ferðamannastöðum. Verkefnið er unnið af frumkvæði umhverfis- og auðlindaráðuneytisins en NÍ heldur utanum verkefnið og er ábyrgðaraðili þess. Markmiðið er að vakta friðlýst svæði og aðra viðkvæma staði sem eru fjölsóttir og undir miklu álagi vegna ágangs ferðamanna og er áhersla á að skoða áhrif mannsins á vistgerðir og plöntur, jarðminjar, fugla og spendýr.

Áhrif fólks á náttúru eru þekkt víða og birtast með ýmsum hætti. Algeng neikvæð áhrif vegna umferðar ferðamanna eru m.a. gróðurskemmdir, gróður- og jarðvegseyðing, skemmdir á jarðminjum, mengun, skerðing búsvæða og truflun á dýralífi með margvíslegum afleiðingum fyrir viðkomandi tegundir. Hve mikil áhrifin verða fer eftir fjölda gesta, en einnig hegðun þeirra og dreifingu í tíma og rúmi, ásamt þeim innviðum og stýringu sem er til staðar á svæðunum. Ein helsta áskorun verkefnisins núna er að greina þá þætti sem mæla áhrifin af álagi ferðamanna sem best.

Á Suðausturlandi eru fjöldi vinsælla ferðamannastaða og eru sumir þeirra friðlýst náttúruvætti, aðrir innan þjóðgarðs og enn aðrir á einkalandi. Einnig eru staðir á svæðinu sem eru líklegir til að verða vinsælir áfangastaðir ferðamanna. Slíkir staðir eru enn óspilltir og því er mikilvægt að fylgjast með áhrifum ferðamanna á náttúrufar þeirra staða frá upphafi.

Undirbúningur, gagnaöflun og þróun aðferða hófst árið 2019, en sjálf vöktunin vorið 2020. Unnið var eftir samræmdum aðferðum um allt land, allt eftir viðfangsefni vöktunar á hverjum stað. En notast er m.a. við endurtekna ljósmyndun, flugmyndatökur, lengdarmælingar og gert var mat á gróðurþekju og jarðvegi auk bergmyndana, GPS hnitun, talningar og fleira.

Náttúrustofan sinnti vöktun á nokkrum svæðum á Suðausturlandi sumarið 2020. Staðir sem voru vaktaðir eru á Breiðamerkursandi, við Múlagljúfur og í Eldhrauni. Einnig var gert ástandsmat við Fjaðrárgljúfur og Dverghamra. Á Breiðamerkursandi hefur umferð ferðamanna og ferðaþjónustunnar aukist síðustu ár og vegir og slóðar vaðist út á köflum. Áhyggjuefni er hvaða áhrif þetta hefur á dýr sem eiga búsvæði á sandinum. Skúmar, kríur og helsingjar voru vaktaðir nærri Jökulsárlóni og selir voru taldir við látur á Breiðamerkursandi. Einnig voru stígar á og við jökulöldur nærri Jökulsá á Breiðmerkursandi skoðaðir og myndaðir. Við Múlagljúfur voru stígar og fuglar skoðaðir, en í Eldhrauni hentistígar og traðk.

Verkefninu verður fram haldið næstu árin og munu einhverjir staðir bætast við og vöktun þeirra staða sem voru heimsóttir í sumar endurskoðuð. Næstu skref í verkefninu er að leggja mat á árangur af vinnu sumarsins með öðrum stofnunum, vinna úr niðurstöðum og í framhaldinu skerpa á einstökum aðferðum og verkefnum fyrir vöktun næsta árs og ára. Þegar vöktunin hefur staðið í nokkur ár, verður væntanlega hægt að sjá áhrifin til lengri tíma og bregðast við því sem þarf að bæta. Verkefninu fylgja mikið samskipti milli stofnana sem er jákvætt því þannig miðlast þekking á milli rannsóknaraðila og styrkir samstarf til framtíðar.    

Hér má sjá nokkrar myndir frá verkefnum sumarsins 2020.

Skúmapar á Breiðamerkursandi, en þar voru hreiður á ákveðnu svæði kortlögð. Í allt fundust 33 hreiður og af þeim misfórust 8 vörp árið 2020. Þörf er á að vakta skúmsvarpið við Jökulsárlón næstu árin, til að fylgjast með þróuninni.
Slóðar og traðk við eitt af útskotum í Eldhrauni. Þar er mikið álag á þunnt gróðurlag og einnig myndast „hentistígar“ (þegar fólk styttir sér leið) víða út frá fyrri slóðum við tiltölulega litla gangandi umferð.
Göngustígur að Hangandifossi í Múlagljúfri. Stígurinn var dæmigerður kindaslóði og ekki breiður en hefur með aukinni umferð vaðist út á köflum. Margir kjósa að ganga frekar á mjúkum mosa og gróðri meðfram stígnum, en á grófu grjóti og möl, sé þess kostur.
Skipulagður stígur við Fjaðrárgljúfur. Hann er lagður mottum að miklum hluta, en hentistígar liggja sums staðar utan hans út á brúnir gljúfursins.

Slóðar á nýju landi upp við Breiðamerkurjökul, vestanmegin. Landið breytist mikið ár frá ári og því ber að vakta vegi og slóða á þessu svæði.  
Slóðar, traðk og ferðamenn á jökulöldu við Jökulsárlón. Svæðið ber umtalsverð merki um þann fjölda ferðamanna sem sækja staðinn heim.
Myndir teknar við Dverghamra, báðar teknar á sama stað, sú efri í júní og sú neðri í september 2020. Í millitíðinni voru stígar lagfærðir á svæðinu.
Myndir teknar við Dverghamra, báðar teknar á sama stað, sú efri í júní og sú neðri í september 2020. Í millitíðinni voru stígar lagfærðir á svæðinu.

Bændur græða landið sumarið 2020

Verkefninu bændur græða landið sumarið 2020 er lokið á Suðausturlandi, en það er samvinnuverkefni Landgræðslunnar og bænda um uppgræðslu heimalanda. Tilgangur þess er að styrkja bændur til landgræðslu á jörðum sínum, stöðva rof, þekja land gróðri og gera það nothæft á ný til landbúnaðar eða annarra nota. Starfsmaður á vegum Náttúrustofu Suðausturlands, Pálína Pálsdóttir, sem hefur aðsetur á Kirkjubæjarklaustri sá um verkefnið. Starfið fólst í heimsóknum til bænda í sveitarfélögunum Skaftárhreppi og Hornafirði en svæðið nær allt frá Mýrdalssandi og austur í Lón. Alls eru 35 bændur á svæðinu þátttakendur í verkefninu, 29 í Skaftárhreppi og 6 í Hornafirði.

Nánar má lesa sér til um verkefnið á landsvísu á vef Landgræðslunnar:  https://land.is/baendur-graeda-landid/

Hér fyrir neðan má sjá myndir sem teknar á Hólmsáraurum en þar er unnið að uppgræðslu á vegum Landbótasjóðs og verkefnisins “Bændur græða landið”. Myndirnar eru teknar af Garðari Þorfinnssyni héraðsfulltrúa Landgræðslunnar.

Mynd frá uppgræðslusvæði á Hólmsáraurum en þar er unnið að uppgræðslu á vegum Landbótasjóðs og verkefnisins “Bændur græða landið”. Mynd fengin frá Landgræðslunni.
Landgræðslusvæði á Hólmsáraurum í Austur-Skaftafellssýslu. Mynd fengin frá Landgræðslunni.
Hólmsáraurar í Austur-Skaftafellssýslu. Mynd fengin frá Landgræðslunni.

Merki CLIMATE-verkefnisins

Ráðstefna í Hornafirði um aðlögun að loftslagsbreytingum – CLIMATE

Þann 22. nóvember var haldin lokaráðstefna CLIMATE, verkefnis sem Náttúrustofa Suðausturlands hefur tekið þátt í undanfarin ár sem leitast við að finna lausnir til að takast á við áhrif loftslagsbreytinga á norðurslóðum.

CLIMATE leiðir saman ólíka hagsmunaaðila frá átta Evrópulöndum með að sjónarmiði að vinna lausnir fyrir mismunandi svæði. Þátttakendur verkefnisins eru fræðimenn, starfsmenn stofnana og stefnumótendur sveitarfélaga og hefur verkefnið lagt áherslu á að miðla þekkingu á milli landa.

Á ráðstefnunni, sem haldin var í Hoffelli í Hornafirði, var kynnt líkan sem er aðalafurð verkefnisins en líkanið nýtist sem leiðarvísir um hvernig best er aðlaga skipulag og viðbúnað vegna afleiðinga loftslagsbreytinga. Þær breytingar í veðurfari sem hafa átt sér stað og eru yfirvofandi snerta alla heimsbyggðina, t.d. ofsarigningar, þurrkar og hitabylgjur, en breytilegt er á milli svæða hverjar áskoranirnar eru, jafnvel á smáum skala líkt á milli sveitarfélaga á Íslandi. Þó að áskoranirnar séu ólíkar á milli landa og landsvæða þá nýtist líkanið stjórnvöldum alls staðar sem hjálpartæki til að aðlaga skipulag, þol opinberrar þjónustu og viðbrögð við loftslagsbreytingum.


Einfölduð mynd af líkaninu fyrir aðlögun að loftslagsbreytingum. Fyrst þarf að skoða hvað ógnar (hvaða veðurþættir) og hvað er í hættu á hverjum stað. Því næst að leita leiða til að mæta ógninni og forgangsraða mótvægisaðgerðum, framkvæma þær og að síðustu að meta árangur og endurskoða áætlanir. Ferlinu lýkur þó ekki þarna heldur þarf reglulega nota líkanið fyrir alla veðurþætti sem geta haft áhrif á hverjum stað, því slíkt getur breyst með tíma. Á vefsvæði verkefnisins sem verður aðgengilegt snemma árs 2020 verða mun ítarlegri upplýsingar um hvert skref fyrir sig, með gátlistum og aðferðum, aðlagað að mismunandi sviðmyndum.

Á ráðstefnunni var einnig fjallað um staðbundin áhrif loftslagsbreytinga á Íslandi og hvernig þurfi að bregðast við þeim. Einar Sveinbjörnsson veðurfræðingur flutti erindi um loftslagsbreytingar á Íslandi, Snævarr Guðmundsson náttúrulandfræðingur fjallaði um jöklabreytingar og Steinunn Hödd Harðardóttir starfsmaður Vatnajökulsþjóðgarðs sagði frá þjóðgarðinum og áhrifum loftslagsbreytinga á starfsemi Vatnajökulsþjóðgarðs. Fundinum stýrði Helga Árnadóttir, þjóðgarðsvörður á suðursvæði Vatnajökulsþjóðgarðs, og var mæting góð og var aðstaðan í Hoffelli til fyrirmyndar.   

Vefur verkefnisins er http://climate.interreg-npa.eu/

Ríkisútvarpið fjallaði um ráðstefnuna í hádegisfréttum þann 22.11.2019 og tekið var viðtal við Kristínu Hermannsdóttur, forstöðumann Náttúrustofu Suðausturlands en hún hefur leitt verkefnið fyrir hönd Íslands (viðtalið hefst á elleftu mínútu): RUV-hádegisfréttir.

Í þættinum Samfélagið á Rás 1 þann 25. nóvember var viðtal við Kristínu H. um CLIMATE-verkefnið og fleira tengt Náttúrustofunn (viðtalið hefst á 23 mínútu): RÁS1-Samfélagið.

Fjallað var um ráðstefnuna í Eystrahorni í 42. tölublaði 2019 og á vef blaðsins. 

Ráðstefnugestir í Hoffelli, í baksýn má sjá Hoffellsjökul, en hann hefur minnkað ört síðustu áratugi.  Ljósm. Michelle Coll.
Snævarr Guðmundsson flytur erindi um jöklabreytingar á ráðstefnunni. Ljósm. Kristín Hermannsdóttir.
Ráðstefnugestir hlýða á erindi Jennie Sandström í Hoffelli á CLIMATE ráðstefnu 22. nóvember 2019. Ljósm. Lilja Jóhannesdóttir.
Verkefnahópurinn í heimsókn á Bessastöðum, hjá Hr. Guðna Th. Jóhannessyni forseta. Ljósm. Michelle Coll.